Ploter i plotery – kompletny przewodnik
Rodzaje, zastosowania, parametry, historia, przyszłość

Plotery laserowe (tnąco-grawerujące)

Ploter laserowy to nowoczesne urządzenie, które do obróbki materiału wykorzystuje skupioną wiązkę lasera zamiast atramentu czy noża. Plotery laserowe zaliczamy do rodziny ploterów tnących/grawerujących – potrafią precyzyjnie i bezdotykowo ciąć oraz grawerować nawet bardzo skomplikowane kształty i wzory w różnych materiałach. Najczęściej spotykane są plotery laserowe CO₂, w których źródłem promieniowania jest laser CO₂ o mocy rzędu kilkudziesięciu watów. Taki laser skutecznie tnie materiały niemetaliczne. Istnieją też plotery z laserem fibrowym (światłowodowym) do grawerowania lub cięcia metalu – zwykle używane osobno, w przemyśle, choć zasada działania (sterowanie wiązką w osiach X-Y) również czyni z nich „plotery” w szerszym rozumieniu.

Zasada działania ploterów laserowych polega na tym, że w miejscu, gdzie skupiona wiązka lasera dotyka materiału, następuje intensywne nagrzanie i odparowanie/stopienie materiału. Laser rysuje więc ścieżkę – podobnie jak pióro plotera kreślącego – z tą różnicą, że zamiast atramentu zostawia przecięcie lub wypalony wzór. Sterowanie odbywa się komputerowo, na podstawie wektorowego projektu (np. pliku CAD lub grafiki), co gwarantuje wysoką precyzję odwzorowania detali. Precyzja plotera laserowego sięga ułamków milimetra, a krawędzie cięcia są gładkie i czyste (np. w plexi laser od razu daje błyszczącą, lekko stopioną krawędź). Ponadto cięcie laserowe jest bezdotykowe – nie występuje mechaniczny nacisk na materiał, co pozwala ciąć nawet bardzo delikatne lub elastyczne materiały bez ich odkształcania.

Materiały obrabiane przez plotery laserowe to m.in.: różnego rodzaju drewno i sklejka (cięcie ozdobnych wzorów, makiety architektoniczne, puzzle itp.), plexi (PMMA) – wycinanie liter i elementów reklam, podświetlanych paneli, dekoracji, laminaty grawerskie (dwuwarstwowe tworzywa do produkcji tabliczek znamionowych i szyldów – laser zdejmuje wierzchnią warstwę odsłaniając kontrastowy kolor spod spodu), skóry i tkaniny (wycinanie skomplikowanych wzorów w filcu, skórzanych etui, zdobienie materiałów), papier i karton (precyzyjne zaproszenia ażurowe, prototypy opakowań) – a to tylko przykłady. Laser radzi sobie zarówno z materiałami miękkimi, jak i twardymi, o różnej grubości. Grubość maksymalna cięcia zależy od mocy lasera – typowy ploter CO₂ o mocy 30–100 W potnie kilka milimetrów drewna czy pleksi, mocniejsze nawet kilkanaście mm.

Zastosowania ploterów laserowych są bardzo szerokie. W reklamie służą do produkcji szyldów (np. wycięte litery 3D z pleksi czy sklejki), gadżetów reklamowych (grawerowanie logo na długopisach, brelokach), stojaków ekspozycyjnych. W przemyśle używa się ich do precyzyjnego wycinania uszczelek, szablonów, elementów modeli. W branży odzieżowej laserowo wycina się aplikacje z materiałów czy graweruje wzory na jeansie. W rzemiośle i rzeźbie – do tworzenia misternych dekoracji z drewna, w jubilerstwie – do wycinania kształtów w blasze (laser fibrowy), w modelarstwie – do części modeli architektonicznych. Plotery laserowe stały się też popularne wśród małych firm i pasjonatów (są dostępne relatywnie nieduże modele tzw. laserów grawerujących) – umożliwiają one personalizację przedmiotów czy realizację własnych projektów artystycznych z dużą dokładnością.

Warto zaznaczyć, że ploter laserowy wymaga odpowiedniej obsługi – podczas pracy generowany jest dym i opary ze skrawanego materiału, dlatego urządzenia te wyposażone są w systemy wentylacyjne (odciągi). Niemniej ich wszechstronność i precyzja sprawiły, że plotery laserowe są dziś powszechnie stosowane jako narzędzie do cięcia i grawerowania tam, gdzie tradycyjne metody (mechaniczne wycinanie, ręczne grawerowanie) byłyby zbyt wolne lub mało dokładne.

Plotery tnące (nóż tnący)

Ploter tnący (ang. cutting plotter), zwany też potocznie żyletką tnącą lub po prostu ploterem CNC, to urządzenie zaprojektowane do automatycznego wycinania kształtów w materiałach. W klasycznym ploterze tnącym narzędziem jest mały, bardzo ostry nóż. Ostrze to zwykle ma formę nożyka osadzonego na swobodnie obracającym się trzpieniu (tzw. nóż obrotowy, ang. drag knife), dzięki czemu samoczynnie ustawia się w kierunku cięcia podczas ruchu – podobnie jak nóż do tapet ciągnięty po materiale. Ploter tnący, sterowany komputerowo, przesuwa nożyk po powierzchni materiału zgodnie z wektorowym wzorem, nacinając lub wycinając zadany kształt.

Typowe materiały cięte ploterem tnącym to: folie samoprzylepne (winylowe) – kolorowe folie używane w reklamie (np. litery na szyldy, grafiki na witryny, oklejanie samochodów), papier i karton – np. przy produkcji opakowań, wizytówek o niestandardowych kształtach czy w scrapbookingu, folie termotransferowe (flex, flock) – do tworzenia nadruków na koszulkach (ploter wycina wzór, który potem wgrzewa się prasą w tkaninę), a nawet materiały tekstylne i skóry – w przypadku specjalistycznych ploterów tnących stosowanych w przemyśle odzieżowym wycina się wykroje z tkanin i skór ekologicznych. Ploter tnący radzi sobie najlepiej z materiałami stosunkowo cienkimi i miękkimi – zazwyczaj do kilku mm grubości (choć są plotery z nożem oscylacyjnym potrafiące ciąć tekturę falistą czy piankę o większej grubości).

Konstrukcje ploterów tnących dzielą się, podobnie jak drukujące, na rolowe i stołowe. Plotery rolowe (bębnowe) to najczęstszy widok w agencjach reklamowych – urządzenie przypomina dużą drukarkę, w której rolka folii przesuwa się tam i z powrotem, a nad nią porusza się głowica z nożem tnącym. Takie plotery świetnie nadają się do ciągłego wycinania z roli folii czy papieru na dowolną długość. Typowe szerokości to 60 cm, 100 cm, 120 cm, a nawet 160 cm – dostosowane do popularnych szerokości materiałów rolowych. Plotery stołowe (płaskie) używane są z kolei do cięcia materiałów, których nie da się zwinąć na rolce – np. bardzo grubej tektury, arkuszy pianki, tkanin czy skóry naturalnej. Materiał jest rozłożony na płaskim stole i unieruchomiony, często za pomocą podciśnienia (stół z funkcją vacuum przyssaje materiał przez perforowaną powierzchnię). Nad stołem przemieszcza się ramię tnące, podobnie jak w ploterze stołowym drukującym. Plotery stołowe mogą ciąć materiał o większej grubości i gęstości niż ploter rolowy – stosuje się w nich nieraz aktywny nóż oscylacyjny (który szybko drga w górę i dół, niczym piłeczka, ułatwiając cięcie grubych materiałów jak pianka, guma, gruba tektura) oraz nóż tangencjalny (sterowany z dokładną orientacją, do cięcia bardzo precyzyjnych detali w grubszym materiale).

Dokładność ploterów tnących jest bardzo wysoka – dobre maszyny potrafią wycinać detale wielkości ułamków milimetra. Jednak przy wycinaniu skomplikowanych grafik pojawia się wyzwanie polegające na tym, by trafić z cięciem dokładnie tam, gdzie powinno być. Dlatego wiele nowoczesnych ploterów tnących posiada system optycznego rozpoznawania znaczników (paserów) nadrukowanych na materiale. Umożliwia to tzw. cięcie konturowe po wydruku – np. najpierw ploter atramentowy drukuje arkusz nalepek i dodaje na nim specjalne markery, a potem ploter tnący odczytuje te markery kamerą i dokładnie wycina naklejki po krawędziach grafiki. Dzięki temu zyskujemy idealnie wycięte stickerki, etykiety, naklejki na folii – jest to standardowa praktyka w produkcji materiałów reklamowych. W branży odzieżowej podobny system pozwala precyzyjnie wycinać wzory z folii flex do nadruku na tkaniny.

Zastosowania ploterów tnących są liczne: reklama i poligrafia (wycinanie liter, logotypów z folii, naklejek, szablonów, standów z tektury), odzieżówka (wykroje, naszywki, aplikacje na ubrania), przemysł skórzany i meblarski (cięcie skóry, tkanin obiciowych), hobby i rzemiosło artystyczne (np. małe plotery tnące typu Cricut czy Silhouette używane do scrapbookingu, zaproszeń, dekoracji z papieru). Wszędzie tam, gdzie trzeba wyciąć powtarzalnie dużo skomplikowanych kształtów – ploter tnący jest niezastąpiony. Urządzenie pracuje autonomicznie na podstawie projektu z komputera, więc eliminuje żmudne, ręczne wycinanie nożykiem po konturze. To oszczędność czasu i gwarancja powtarzalnej dokładności, niemożliwej do osiągnięcia ręcznie.

Plotery frezujące (CNC)

Ploter frezujący to w istocie frezarka CNC przystosowana do zautomatyzowanego wycinania i grawerowania wzorów w materiałach twardych. W odróżnieniu od ploterów opisanych wyżej, które pracują głównie w płaszczyźnie (X i Y), ploter frezujący działa w trzech osiach: X, Y oraz Z (głębokość cięcia). Narzędziem roboczym jest tutaj obrotowy frez (frezarka), który skrawa materiał – usuwa wióry, wycinając kształt lub żłobiąc wzór w głąb materiału. Cały proces jest sterowany komputerowo (stąd nazwa CNC – Computerized Numerical Control), podobnie jak inne plotery: operator przygotowuje projekt (wektorowy 2D lub model 3D), a ploter-frezarka wykonuje go, poruszając frezem po zaplanowanych ścieżkach.

Materiały obrabiane frezarkami CNC są z reguły sztywne i grubsze, takie jak: drewno, sklejka, MDF, tworzywa sztuczne (plexi, PVC spienione, kompozyty typu Dibond), metale miękkie (aluminium, mosiądz) oraz różne laminaty warstwowe. Ploter frezujący potrafi wycinać pełen kontur w materiale (np. wyciąć z płyty sklejki litery do szyldu, wyciąć panel z aluminium) oraz grawerować powierzchniowo (np. ryć napisy, frezować płytkie rowki, zdobienia). Dzięki osi Z możliwe jest również frezowanie 3D – rzeźbienie trójwymiarowych kształtów przez stopniowe zdejmowanie materiału warstwami (używa się tego np. do tworzenia form, rzeźb, płaskorzeźb, prototypów). Typowy ploter frezujący ma konstrukcję stołową płaską – materiał mocuje się do stołu (za pomocą zacisków lub vacuum), a nad nim porusza się portal z głowicą frezującą. Moc i prędkość wrzeciona (głowicy) są dostosowane do cięższej pracy – frez musi obracać się z dużą prędkością (np. 10–30 tysięcy obr./min) i z odpowiednią siłą skrawać twardy materiał.

Przykładowe zastosowania ploterów frezujących: w reklamie – wycinanie napisów przestrzennych ze sklejki lub tworzyw, frezowanie szyldów i tablic (np. grawerowane tablice informacyjne z laminatu grawerskiego, gdzie frez usuwa wierzchnią warstwę odsłaniając inny kolor), w stolarstwie i meblarstwie – wycinanie elementów mebli, dekorów, ażurowych paneli, w przemyśle opakowań – prototypy opakowań z grubych materiałów (wyfrezowanie formy), w motoryzacji – frezowanie uszczelek z płyt gumowych, elementów desek rozdzielczych, w elektronice – frezowanie obwodów drukowanych PCB (choć tu częściej używa się specjalnych ploterów zwanych grawerko-frezarkami do PCB) czy wykonanie obudów urządzeń. Plotery frezujące są też używane przez artystów i rzemieślników do tworzenia np. rzeźb w drewnie, gitar (wycinanie kształtu korpusu) itp. W porównaniu do ploterów laserowych, frezarki CNC mogą ciąć grubsze materiały i nie mają ograniczenia do materiałów, które można spalić laserem – np. frezem można ciąć PCV (laser nie, bo wydziela toksyczne gazy), grubą sklejkę 2-3 cm (laser CO₂ o typowej mocy już nie da rady). Wadą jest nieco mniejsza finezja przy bardzo drobnych detalach (frez ma określoną średnicę, np. 1 mm, więc nie wykona wewnątrz kształtu mniejszego detalu niż ten rozmiar) oraz konieczność oczyszczania z wiórów.

Plotery frezujące często występują w wersjach wielofunkcyjnych – producenci oferują stoły CNC, gdzie można zamontować różne narzędzia: frez, nóż oscylacyjny, nóż tangencjalny, a nawet głowicę do bigowania (nacinania kartonu) czy głowicę laserową. Takie hybrydowe systemy dają ogromną wszechstronność w obróbce – przykładowo ten sam ploter potnie elastyczną piankę nożem oscylacyjnym, a sztywny laminat frezem. W wielu fabrykach czy pracowniach prototypowych ploter CNC jest sercem produkcji, zapewniając automatyzację i powtarzalność, niemożliwą do uzyskania tradycyjnymi narzędziami.

Plotery grawerskie (grawerujące mechanicznie)

Ploter grawerski to urządzenie przeznaczone stricte do grawerowania – czyli wykonywania trwałych napisów, znaków lub grafik na powierzchni twardych materiałów poprzez ich zarysowanie lub wyżłobienie. Pod pewnymi względami ploter grawerski jest podobny do ploterów frezujących, jednak zazwyczaj jest mniejszy i bardziej precyzyjny, przystosowany do delikatniejszej pracy na niewielkich obszarach. Jako narzędzie robocze stosuje się głowicę grawerującą: może to być bardzo cienki frez, który skrawa płytko materiał, lub diamentowy rysik, który tylko rysuje rysy (technika drapania, używana np. do grawerowania w metalu). Sterowanie, podobnie jak w innych ploterach, odbywa się komputerowo – projekt (nawet bardzo drobna czcionka czy ornament) jest reprodukowany na materiale poprzez ruch głowicy w osiach X-Y i regulację nacisku/zanurzenia w osi Z.

Typowe materiały grawerowane to: laminaty grawerskie (dwuwarstwowe tworzywa – grawer zdejmuje wierzchnią warstwę odsłaniając kontrastowy kolor, stosowane na tabliczki znamionowe, szyldy, panele kontrolne), metal (aluminium, mosiądz, stal – np. tabliczki adresowe, plakietki, medale), szkło (grawerowanie wzorów na szklanych statuetkach, kuflach – tu czasem używa się diamentowego rysika lub laserów, ale mechaniczne grawerowanie też jest możliwe), drewno i skóra (drobne personalizacje, ozdoby). Ploter grawerski często bywa stołowym urządzeniem, gdzie materiał mocuje się na niewielkim obszarze (np. format A4 lub A3), a ramię grawerujące porusza się nad nim. Często spotyka się też specjalistyczne grawerki do biżuterii lub grawerki cylindryczne (z osią obrotową do grawerowania na okrągłych przedmiotach, jak kielichy, pierścionki).

Od ploterów laserowych (które też grawerują) różni ploter grawerski to, że jest to obróbka czysto mechaniczna – nie zmienia koloru materiału termicznie, tylko fizycznie usuwa wierzchnią warstwę. Dlatego np. wygrawerowany mechanicznie napis w mosiądzu będzie miał błyszczący metaliczny połysk (odsłonięty surowy metal), podczas gdy grawer laserem w mosiądzu (o ile laser da radę, np. fibrowy) często daje zabarwienie lub utlenienie powierzchni.

Zastosowania ploterów grawerskich obejmują głównie branżę reklamową i usługową: wykonywanie tabliczek znamionowych, szyldów, oznaczeń przemysłowych, personalizację upominków (np. grawer na piórach, brelokach – chociaż tu coraz częściej używa się małych laserów fibrowych), grawerowanie pieczątek (dawniej mechanicznie żłobiono matryce, dziś raczej laserowo), wyroby artystyczne i rzemiosło (zdobienia w drewnie, skórze). W laboratoriach i warsztatach inżynierskich ploter grawerski bywa używany do wykonywania paneli czołowych urządzeń (wycina napisy i otwory w płytach czołowych przyrządów), do grawerowania skal pomiarowych itp.

Warto wspomnieć, że wiele nowoczesnych ploterów frezujących może pełnić rolę plotera grawerskiego – wystarczy użyć odpowiednio małego narzędzia i ustawić płytką głębokość. Dlatego granica między tymi pojęciami bywa płynna. Często jednak przez ploter grawerski rozumie się kompaktową, specjalizowaną maszynę do grawerowania małych elementów, jak np. urządzenia marki Gravograph lub Roland, które stoją w zakładach dorabiających tabliczki czy identyfikatory. Takie maszyny są zoptymalizowane pod kątem łatwej obsługi i szybkiego grawerowania powtarzalnych treści (np. dodawanie nazwiska na dyplomie, daty na pucharze). Steruje się je z komputera, zwykle przy pomocy dedykowanego oprogramowania do składu tabliczek.

Plotery termiczne (tnące gorącym drutem)

Osobnym, ciekawym rodzajem są plotery termiczne, nazywane też często termoplotery lub styropianowe plotery tnące. Urządzenia te służą do wycinania kształtów w materiałach termotopliwych, głównie w spienionych tworzywach sztucznych takich jak styropian (EPS), polistyren ekstrudowany (XPS, tzw. styrodur) czy pianki poliuretanowe. Zasada działania plotera termicznego opiera się na zastosowaniu rozgrzanego drutu oporowego (lub taśmy, pręta) jako narzędzia tnącego. Cienki drut rozgrzewany elektrycznie do wysokiej temperatury (żarzący się) zostaje rozpięty w ramie plotera. Gdy drut ten jest przeciągany przez blok styropianu, topi i przecina materiał, pozostawiając gładką powierzchnię cięcia. Sterowanie ruchem drutu odbywa się CNC – silniki prowadzą drut wzdłuż zadanej ścieżki, podobnie jak w ploterze tnącym nożowym.

Budowa plotera termicznego jest zwykle bramowa: maszyna ma bramę z napiętym drutem, poruszającą się w osi Y oraz platformę przesuwającą materiał w osi X (lub odwrotnie – zależnie od konstrukcji). Za pomocą takiego układu można wycinać w płytach styropianu dowolne zarysy 2D. Bardziej zaawansowane termoplotery posiadają nawet wiele drutów tnących jednocześnie (np. kilkanaście równoległych drutów) do seryjnego wycinania wielu identycznych kształtów naraz. Są także plotery z drutem poruszającym się w 4 osiach, które pozwalają wycinać obiekty 3D z bloków pianki – np. kolumny, profile architektoniczne – poprzez niezależne sterowanie kształtem cięcia na wejściu i wyjściu bloku (to już bardzo specjalistyczne zastosowania, w branży dekoratorskiej).

Zastosowania ploterów termicznych dotyczą głównie branży reklamowej, dekoratorskiej i budowlanej. W reklamie termoplotery tną przestrzenne litery i logotypy ze styroduru – takie lekkie, trójwymiarowe napisy są potem malowane i montowane na elewacjach czy stoiskach targowych. To popularna i efektowna forma reklamy 3D. W scenografii i dekoracjach za pomocą ploterów termicznych tworzy się elementy scen, teatralne rekwizyty, dekoracje eventowe – duże litery, figury, ozdobne kształty. W budownictwie i architekturze z kolei termoplotery używane są do wycinania profili sztukateryjnych (gzymsów, listew) ze styropianu, które następnie pokrywa się tynkiem – to nowoczesna metoda na elementy fasad. Również producenci opakowań korzystają z termoplotera do wycinania wkładek ze spienionych pianek, które zabezpieczają sprzęt w pudełkach (dopasowane formy).

Plotery termiczne są dość wyspecjalizowane, ale w swojej niszy niezastąpione – ręczne wycinanie styropianu w precyzyjne kształty byłoby bardzo trudne, a dzięki termoplotrom można uzyskać idealnie powtarzalne elementy według projektu z komputera. Należy tylko pamiętać o wentylacji – topienie styropianu wydziela opary – dlatego urządzenia te zwykle pracują w dużych halach z wyciągiem. Niemniej, jeśli zobaczysz na budynku elegancki gzyms czy duże przestrzenne logo z lekkiego materiału, jest spora szansa, że powstały one właśnie na ploterze termicznym.

Plotery wielkoformatowe CAD (techniczne)

Na koniec warto omówić kategorię często określaną osobno: plotery wielkoformatowe CAD, zwane też krótko ploterami CAD albo ploterami technicznymi. W praktyce wiele z tych urządzeń to po prostu opisane wcześniej plotery drukujące atramentowe, wyspecjalizowane do zastosowań technicznych (CAD – Computer Aided Design, GIS – Systemy Informacji Geograficznej, AEC – Architektura, Inżynieria, Budownictwo). Ich odrębność wynika bardziej z zastosowania niż z unikalnej technologii. Historycznie ploter CAD oznaczał ploter kreślący (piórkowy) używany do tworzenia dokumentacji technicznej. Dziś natomiast terminem tym określa się nowoczesne drukarki wielkoformatowe zoptymalizowane do wydruku rysunków linii, planów i map.

Plotery CAD cechują się kilkoma parametrami istotnymi dla inżynierów i architektów. Przede wszystkim zapewniają dokładność wymiarową i skalę – wydruk musi wiernie odwzorować skalę 1:1 (np. rysunek 1000 mm nie może wyjść 1002 mm, bo to już przekłamanie istotne w projektowaniu). Dlatego producenci dbają o kalibrację podawania papieru, minimalizację zniekształceń i wysoką precyzję pozycji kropli atramentu. Ponadto plotery techniczne są zoptymalizowane pod kątem ostrych, cienkich linii i tekstu – stosuje się specjalne tryby druku zapewniające, że linie o grubości 0,05 mm będą ostre i ciągłe. Często wykorzystuje się tu atramenty barwnikowe dające bardzo wyraziste linie. Plotery CAD zazwyczaj nie potrzebują bardzo rozbudowanej palety kolorów – standardem jest 4 kolory CMYK, ewentualnie dodatkowy szary czy foto-czarny dla lepszego kontrastu. Ważniejsza jest za to szybkość druku – plotery techniczne potrafią w ciągu minuty wydrukować np. kilka stron A1 z projektem w trybie roboczym, co jest istotne przy dużych dokumentacjach. Dla zwiększenia wydajności stosuje się np. wbudowane dyski twarde i języki opisu strony (Page Description Language) – ploter CAD obsługuje formaty HP-GL/2, HP-RTL czy PDF i PS, co umożliwia przyjmowanie bardzo złożonych rysunków wektorowych bez obciążenia stacji roboczej.

Dzisiejsze plotery wielkoformatowe CAD to często całe systemy wielofunkcyjne. W biurach projektowych popularne są urządzenia typu MFP (Multi-Function Printer) – ploter wielkoformatowy połączony ze skanerem wielkoformatowym, tworząc kopioro-skaner. Pozwala to nie tylko drukować projekty, ale też skanować istniejące rysunki (np. stare mapy, odręczne szkice) i kopiować je bezpośrednio. Taki ploter-skanner bywa niezastąpiony przy archiwizacji papierowej dokumentacji projektowej do postaci cyfrowej.

Podsumowując, ploter CAD to po prostu ploter drukujący zoptymalizowany dla potrzeb inżynierii: szybki, precyzyjny, niezawodny przy dużych obciążeniach i kompatybilny z oprogramowaniem projektowym. Dawne plotery piórkowe HP czy CalComp odeszły w niepamięć, zastąpione przez atramentowe HP DesignJet, Canon imagePROGRAF czy Epson SureColor z serii technicznych. Jednak idea pozostała ta sama: szybko i dokładnie przenieść projekt z komputera na duży format papieru. Warto wspomnieć, że nazwa „ploter” wciąż jest często używana właśnie w kontekście takich urządzeń – biura architektoniczne mówią np. „wyślij to na ploter”, mając na myśli wydrukowanie rysunku na wielkoformatowej drukarce. Mimo zmiany technologii z pióra na atrament, rola plotera w branży CAD pozostała kluczowa.

Zastosowania ploterów w różnych branżach

Plotery – z racji swojej różnorodności typów – znalazły zastosowanie w wielu gałęziach przemysłu, projektowania i produkcji. Poniżej przedstawiamy najważniejsze branże i dziedziny, w których plotery odgrywają istotną rolę, wraz z przykładami konkretnych zastosowań. Jak zobaczymy, uniwersalność ploterów sprawia, że są one wykorzystywane od architektury i inżynierii, przez reklamę i poligrafię, po przemysł odzieżowy i wytwórczy.

Architektura, inżynieria i geodezja (CAD/GIS)

W branży architektoniczno-inżynierskiej plotery są nieodzowne do tworzenia wielkoformatowych wydruków dokumentacji technicznej. Architekci i konstruktorzy używają ploterów CAD do drukowania rysunków architektonicznych, planów budowlanych, schematów instalacji na formatach A1, A0 i większych. Dzięki temu całe projekty budynków czy infrastruktury mogą być przedstawione w czytelnej skali na papierze. Dawniej każde biuro projektowe posiadało ploter kreślący – dziś zastąpiły go nowoczesne plotery atramentowe, które błyskawicznie drukują zarówno linie, jak i wypełnienia. Geodeci i kartografowie korzystają z ploterów do wydruku map i planów zagospodarowania terenu – duże arkusze map (np. mapy sytuacyjne, numeryczne modele terenu) mogą być wygenerowane z systemu GIS i wydrukowane w pełnym kolorze, co znacznie ułatwia pracę w terenie i prezentacje projektowe. Plotery sprawdzają się tu lepiej niż standardowe drukarki, bo pozwalają na wydruk mapy w całości na jednym arkuszu, bez skalowania w dół czy dzielenia na części.

Plotery znalazły też zastosowanie w przemyśle samochodowym i mechanice, gdzie drukuje się duże rysunki złożeniowe maszyn, schematy technologiczne czy matryce otworów. Tam, gdzie precyzja wymiarów jest kluczowa, ploter techniczny zapewnia wydruki bez zniekształceń. Warto wspomnieć również o branży GIS – systemach informacji geograficznej. Instytucje zajmujące się analizami przestrzennymi (np. mapy gruntów, analizy środowiskowe) potrzebują fizycznych wydruków map, np. do konsultacji społecznych czy prac w terenie. Plotery wielkoformatowe umożliwiają im generowanie aktualnych map tematycznych na dużych arkuszach, co jest znacznie wygodniejsze niż korzystanie z wielu małych mapek.

Podsumowując, w sektorze AEC (Architecture, Engineering, Construction) ploter to podstawowe wyposażenie biura. Pozwala przejść od cyfrowego projektu do papierowego planu w skali 1:1 lub innej czytelnej dla wykonawców. Nawet w dobie cyfryzacji i tabletów budowlanych, papierowe wydruki planów są wciąż standardem na budowach – a te tworzą właśnie plotery. Ponadto, architekci i inżynierowie wykorzystują plotery tnące do przygotowywania szablonów i masek (np. szablony do malowania znaków na drogach wycięte ploterem w folii) oraz plotery laserowe do makiet (precyzyjne elementy makiety budynku wycięte laserem ze sklejki czy tektury). Można więc powiedzieć, że od fazy koncepcji (makieta) przez projekt (rysunki) po realizację (szablony), plotery towarzyszą procesowi projektowemu na każdym kroku.

Reklama i marketing

Branża reklamowa to chyba najbardziej różnorodny poligon zastosowań ploterów. Agencje reklamowe i studia reklamowe używają różnych typów ploterów do tworzenia materiałów promocyjnych i oznakowań. Plotery drukujące wielkoformatowe są wykorzystywane do produkcji banerów, billboardów, plakatów, roll-upów – jednym słowem wszelkich wielkoformatowych grafik, które widzimy w przestrzeni publicznej. Dzięki nim można w ciągu jednego dnia wydrukować ogromny billboard czy komplet banerów na targi. Atramenty solwentowe i lateksowe zapewniają, że takie wydruki są odporne na warunki atmosferyczne, więc baner wydrukowany ploterem solwentowym wytrzyma wiele miesięcy ekspozycji na słońce i deszcz.

Plotery tnące z kolei są nieocenione przy wykonywaniu reklam z folii samoprzylepnych. Wycinane są litery, logo i grafiki, które potem okleja się na witrynach sklepowych, szyldach, samochodach flotowych. Na przykład, jeśli widzimy sklep z eleganckim naklejonym na szybie logotypem czy godzinami otwarcia – to prawdopodobnie wycięte na ploterze tnącym z folii oracal. Również oklejanie samochodów (reklama na pojazdach) wykorzystuje wyploty z folii wylewanej, docięte idealnie do kształtu projektu dzięki ploterom. Plotery tnące służą też do produkcji szablonów malarskich (wyciętych z folii lub papieru wzorów, które przykłada się do ściany czy podłoża i maluje przez nie farbą – np. duże logotypy malowane na murach, oznakowanie parkingów itp.).

Plotery laserowe również znalazły niszę w reklamie – umożliwiają tworzenie liter przestrzennych z pleksi lub sklejki, grawerowanie tabliczek (np. eleganckie tabliczki przydrzwiowe z grawerowanym logo), tworzenie gadżetów reklamowych (grawerowanie długopisów, breloków, drewnianych pudełek z logo). Laser potrafi wyciąć bardzo finezyjne kształty, co jest wykorzystywane np. przy produkcji standów reklamowych, dekoracyjnych elementów witryn czy nietypowych opakowań.

Oprócz tego, drukarnie cyfrowe i offsetowe często posiadają plotery do proofingu (wydruki próbne wielkoformatowe dla klientów, np. zajawka kampanii na billboard) oraz do prac introligatorskich. Przykładowo ploter tnący może posłużyć do wykonania krótkiej serii teczek ofertowych o fantazyjnym kształcie – zamiast wykrawać wykrojnikiem (co opłaca się dopiero przy dużym nakładzie), można zaprojektować wykrojnik w programie i wyciąć go ploterem w kilkudziesięciu egzemplarzach. Podobnie jest z małymi nakładami opakowań, prototypami pudełek, spersonalizowanymi zaproszeniami z ażurowym wzorem – w tych wszystkich zadaniach plotery tnące i laserowe odgrywają dużą rolę.

W marketingu bezpośrednim modne stało się też personalizowanie produktów – np. grawerowanie imienia klienta na upominku. Tu z pomocą przychodzą małe plotery laserowe lub grawerskie, które w kilka sekund wykonają elegancki grawer. Firmy eventowe używają ploterów termicznych do tworzenia wielkich napisów 3D (np. podświetlone napisy LOVE na wesela, logotypy firm na konferencje). Można śmiało powiedzieć, że większość fizycznych reklam, z jakimi stykamy się na co dzień, powstaje przy udziale ploterów. Od ulotek i plakatów (ploter drukujący), przez szyldy i naklejki (ploter tnący), po przestrzenne litery i gadżety (ploter laserowy, frezujący, termiczny) – współczesna reklama byłaby znacznie uboższa i droższa w produkcji, gdyby nie wszechstronne możliwości, jakie dają plotery.

Poligrafia i fotografia

Szeroko rozumiana poligrafia również korzysta z ploterów, zwłaszcza odkąd technologia druku cyfrowego zyskała na znaczeniu. Drukarnie wielkoformatowe to miejsca, gdzie dominują plotery atramentowe o wysokiej wydajności – drukuje się na nich plakaty, citylighty, reprodukcje sztuki, fotografie wielkoformatowe, grafiki wystawowe itp. Plotery solwentowe i UV zapełniły niszę, której nie pokrywa druk offsetowy – opłaca się na nich drukować nawet pojedyncze sztuki wielkich wydruków lub krótkie serie, co w tradycyjnym offsecie byłoby nieekonomiczne. Dzięki ploterom drukarnie mogą oferować personalizowane wydruki wielkoformatowe, np. fotoobrazy na płótnie, tapety z własnym nadrukiem klienta, naklejki na ścianę z dowolnym motywem.

W fotografii profesjonalnej plotery graficzne (atramentowe 8-12 kolorów) są wykorzystywane do wydruków fine art – fotografie artystyczne, wystawowe, limitowane edycje są drukowane właśnie na ploterach pigmentowych o szerokiej gamie barw. Pozwalają one uzyskać jakość akceptowalną przez galerie i muzea (tzw. wydruki Giclée). Fotograficy korzystają z ploterów też do wydruków próbnych i portfolio. Wielu z nich posiada własny ploter 24-calowy, aby mieć kontrolę nad jakością i kolorystyką swoich powiększeń.

Proofing – czyli przygotowanie próbnych wydruków dla druku offsetowego – to kolejna dziedzina. Plotery atramentowe potrafią wiernie zasymulować wynik druku offsetowego na specjalnych papierach proof, dzięki czemu w drukarni można na ploterze zrobić proof kontraktowy (wzorcowy wydruk) i dopiero potem uruchomić maszynę offsetową, wiedząc jak powinien wyglądać wynik. To ogromne ułatwienie w branży wydawniczej i opakowaniowej.

Plotery tnące w poligrafii używa się do dodatkowej obróbki wydruków. Na przykład, jeśli drukujemy arkusz naklejek na ploterze, to potem ten sam ploter (o ile jest drukująco-tnący lub współpracuje z osobnym cutterem) może od razu po obrysie wyciąć te naklejki – i gotowe, klient dostaje wycięte kształty. W introligatorni ploter może bigować i wycinać prototypy pudełek, wycinać skomplikowane okładki czy elementy pop-up do książek. Zastępuje to wykrojnik w niskonakładowych pracach.

Wreszcie, plotery laserowe i frezujące znajdują miejsce przy produkcji stemplatek, pieczątek, klisz – dzisiaj pieczątki częściej robi się laserem (grawer w gumie), ale nadal możemy potraktować to jako zadanie ploterowe. Lasery tną papier do produkcji zaproszeń ażurowych (coraz modniejsze zaproszenia ślubne o misternych wycinanych wzorach – to robota ploterów laserowych).

Krótko mówiąc, poligrafia od małego formatu po wielki korzysta z ploterów wszędzie tam, gdzie potrzebna jest elastyczność druku cyfrowego i cięcia. Nawet w epoce dominacji mediów elektronicznych, zapotrzebowanie na efektowne wydruki i kreatywne materiały drukowane jest duże – a plotery są narzędziem, które pozwala te pomysły urzeczywistnić w fizycznej formie, od malutkiej naklejki po wielkie billboardy.

Branża odzieżowa i tekstylna

W branży modowej i tekstylnej plotery również znalazły ważne miejsce, choć może mniej oczywiste na pierwszy rzut oka. Przede wszystkim mówimy tu o krojowniach i szwalniach, gdzie przygotowuje się wykroje tkanin. Dawniej układ kroju (rozmieszczenie wykrojów ubrań na belce materiału) był rysowany kredą na tkaninie przez specjalistę. Obecnie robi to system CAD/CAM odzieżowy i ploter. Są dwa podejścia: ploter drukujący kroje – czyli ploter atramentowy wielkoformatowy, który drukuje na papierze układ kroju 1:1 (kontury części garderoby), a następnie taki wydruk kładzie się na warstwie materiału i krojczy go odcina, lub ploter tnący materiał bezpośrednio – czyli cutter tekstylny. Obie metody są stosowane. Pierwsza wykorzystuje typowy ploter CAD (np. właśnie taki jak Algotex z ilustracji, drukujący długie arkusze z rysunkami spodni czy koszul), druga – specjalne cuttery taśmowe z podciśnieniem, które potrafią ciąć wiele warstw tkaniny naraz nożem (często jest to nóż oscylacyjny lub taśmowy). W obu przypadkach mamy do czynienia z ploterem: albo drukującym, albo tnącym, który realizuje zadanie przygotowania form odzieży. Dzięki temu w przemyśle odzieżowym osiągnięto ogromną oszczędność czasu i materiału – komputer automatycznie optymalizuje ułożenie wykrojów na tkaninie (tzw. nesting), a ploter precyzyjnie to odrysowuje lub wycina, minimalizując odpad.

Poza samym krojeniem ubrań, plotery termiczne mają zastosowanie przy tworzeniu szablonów krawieckich z tworzyw sztucznych czy tektury. Dawniej szablony (formy) były wycinane ręcznie z brystolu; dziś laser lub ploter CNC może wyciąć komplet szablonów z pleksi czy HDF, które są trwalsze i precyzyjniejsze.

W branży tekstylnej modny jest też personalizowany nadruk na odzieży – tutaj do gry wchodzą folie flex i flock wycinane na ploterach tnących. Sklepy z koszulkami z nadrukiem korzystają z ploterów, by wyciąć z jednokolorowej folii napis lub grafikę, a następnie wprasować ją na koszulkę. To dzięki ploterom możliwe jest np. masowe wykonywanie koszulek z imieniem klienta lub z dowolnym napisem – wystarczy parę minut, by ploter wyciął projekt. Folie flex/flock są powszechnie używane w odzieżówce do zdobienia ubrań (numery na koszulkach sportowych, grafiki na bluzach itp.), bo są trwałe i dają żywe kolory.

Plotery sublimacyjne (atramentowe z tuszami sublimacyjnymi) drukują z kolei wzory na papierze transferowym, które potem są przenoszone na tkaniny poliestrowe w wysokiej temperaturze. To metoda na kolorowe nadruki całopowierzchniowe – np. koszulki sportowe, stroje kolarskie z pełną grafiką. Choć to technologia druku pośredniego, sam wydruk wykonuje ploter atramentowy, zatem i tutaj spotykamy ploter w akcji.

W dziedzinie obuwniczej – plotery tnące i laserowe wycinają elementy cholewek ze skóry. Laser bywa wykorzystywany do wycinania ozdobnych perforacji w skórzanych elementach butów, czego ręcznie by się nie dało zrobić tak równo. Ploter tnący z nożem może ciąć skóry ekologiczne (skaj) czy materiały tekstylne na elementy obuwia. Plotery frezujące potrafią z kolei wycinać w podeszwach (np. żłobić bieżnik w piance).

Podsumowując, od przygotowania wykrojów odzieży, poprzez nadruki i aplikacje na tkaninach, aż po ozdoby i detale – plotery stały się narzędziem przyspieszającym i ułatwiającym pracę przemysłu odzieżowego. Coraz bardziej indywidualizowane zamówienia (np. odzież sportowa z nazwiskiem, kolekcje kapsułowe) są możliwe do zrealizowania w dużej mierze dzięki elastyczności, jaką dają systemy ploterowe w krojeniu i zdobieniu tekstyliów.

Produkcja przemysłowa i techniczna

W szeroko pojętym sektorze produkcyjnym plotery występują pod postacią maszyn CNC wykonujących automatycznie pewne operacje. Już omówione plotery frezujące (CNC routery) są częścią tej kategorii – w wielu fabrykach mebli, zakładach stolarskich czy przy produkcji reklam świetlnych stoją duże stoły CNC wycinające elementy z płyt. Ale poza frezarkami CNC mamy też plazmowe i wodne plotery tnące – choć często nie używa się wobec nich słowa „ploter”, zasadę działania mają podobną (komputerowo sterowane wycinanie wektorowe). Ploter plazmowy CNC to urządzenie tnące grube blachy metalowe za pomocą palnika plazmowego – używane w przemyśle metalowym do wykrawania elementów konstrukcji, części maszyn, paneli. Ploter wodny (waterjet) natomiast tnie strumieniem wody z ścierniwem i potrafi przeciąć praktycznie każdy materiał (metal, kamień, szkło). Zarówno plazma, jak i waterjet, sprowadzają się do przesuwania głowicy tnącej po zaprogramowanej ścieżce, co czyni je kuzynami ploterów opisywanych w tym tekście.

W przemyśle motoryzacyjnym i lotniczym wykorzystuje się plotery do cięcia różnego rodzaju uszczelek, wykładzin, materiałów tapicerskich. Na przykład wycinanie mat wygłuszających czy wykładzin samochodowych z dużych arkuszy filcu – może być realizowane przez wielki ploter tnący z nożem krążkowym. Produkcja poduszek powietrznych (airbagów) także polega na automatycznym wycinaniu kształtów z mocnej tkaniny nylonowej – to robią wyspecjalizowane cuttery (plotery tnące).

Elektronika i elektrotechnika również mają swoje plotery. Przykładowo fotoplotery w branży PCB – to urządzenia, które naświetlają w skali 1:1 obrazy ścieżek obwodów drukowanych na kliszach fotograficznych. W istocie jest to rodzaj plotera laserowego (lub diodowego LED) o ultrawysokiej rozdzielczości, mogący rysować ścieżki grubości ułamka milimetra na dużej kliszy, z której potem robi się maskę do trawienia PCB. Dzięki fotoploterom produkuje się precyzyjne maski PCB dla przemysłu elektronicznego. Innym przykładem są plotery do wycinania szablonów lutowniczych (stencils) – laserowe urządzenia wycinają bardzo drobne otworki w blasze nierdzewnej, tworząc sita do nakładania pasty lutowniczej na płytkach PCB.

Przemysł opakowań korzysta z ploterów tnących i bigujących do prototypowania nowych pudełek (np. wykrojnik pudełka wycięty na ploterze z tektury) albo do produkcji małoseryjnej spersonalizowanych opakowań. Przemysł papierniczy używa ploterów laserowych do wycinania skomplikowanych wzorów (np. laserowo wycinane kartki okolicznościowe, papierowe abażury).

Nawet w tak ciężkich dziedzinach jak budownictwo plotery znajdują miejsce – np. ploter termiczny tnie elementy ze styropianu, jak wspomniane profile architektoniczne czy niestandardowe elementy izolacji (wycina kształt dopasowany do konstrukcji). Laboratoria i warsztaty prototypowe (FabLab, maker spaces) są wyposażone w całą gamę „ploterowych” maszyn: laser CO₂ do cięcia prototypów obudów, frezarkę CNC do obróbki elementów, winylowy ploter do naklejek na prototypy, drukarkę 3D (to akurat inna technologia – addytywna, nie subtraktywna, więc formalnie nie ploter, choć ciekawostka: niektóre stare plotery piórkowe przerabia się dziś hobbystycznie na proste drukarki 3D).

Podsumowując, branża produkcyjna korzysta z idei ploterów w niezliczonych odmianach. Tam, gdzie potrzeba szybko i precyzyjnie wyciąć lub wygrawerować jakiś wzór w materiale – prędzej czy później w procesie wdrażana jest maszyna CNC działająca na zasadzie ploterowej. Automatyzacja tych procesów podniosła wydajność i powtarzalność produkcji, eliminując błędy ludzkie i przyspieszając wytwarzanie skomplikowanych komponentów. W efekcie wiele rzeczy codziennego użytku powstaje z pomocą ploterów, choć przeciętny konsument nawet nie zdaje sobie z tego sprawy.

Kluczowe parametry techniczne przy wyborze plotera

Zakup plotera – niezależnie od tego, czy jest to ploter drukujący, tnący czy inny – wiąże się z analizą szeregu parametrów technicznych urządzenia. Na co zwrócić uwagę wybierając ploter, aby spełnił on nasze potrzeby teraz i w przyszłości? Poniżej przedstawiamy najważniejsze aspekty, które warto wziąć pod uwagę przed podjęciem decyzji o wyborze konkretnego modelu:

1. Zastosowanie (rodzaj zadań): Przede wszystkim określ, do czego ploter ma służyć. Inny model wybierzemy do drukowania rysunków CAD i map, inny do wysokiej jakości fotografii, a jeszcze inny do cięcia folii czy grawerowania. Producenci często dzielą plotery na techniczne CAD/GIS vs graficzne (foto/retusz). Ustal więc, czy priorytetem jest precyzja linii i szybkość (ploter techniczny), odwzorowanie kolorów (ploter graficzny), a może funkcja cięcia (ploter tnący) lub grawerowania. Zastosowanie determinuje wiele dalszych cech – np. liczba kolorów atramentu czy typ ostrzy.
2. Maksymalny format i szerokość mediów: Sprawdź, jak duże materiały ploter obsłuży. Plotery drukujące podaje się zwykle w calach szerokości roli – popularne to 24" (A1+), 36" (A0), 44", 60" i więcej. Plotery tnące – analogicznie, szerokość cięcia 60 cm, 120 cm itd. Upewnij się, że wybrany model pomieści formaty, na których Ci zależy (np. wydruki co najmniej A0 lub cięcie folii o szerokości 100 cm). Jeśli planujesz ciąć sztywne arkusze, zwróć uwagę na pole robocze stołu. Pamiętaj też, że im większy format, tym większe (i często droższe) jest urządzenie oraz materiały eksploatacyjne.
3. Obciążenie i wydajność (cykl pracy): Określ przewidywaną intensywność użytkowania plotera. Czy będzie on drukował/ciał okazjonalnie kilka arkuszy tygodniowo, czy czeka go praca ciągła w trybie produkcyjnym? Różne modele mają różne przeznaczenie – jedne to urządzenia biurowe do lekkich zadań, inne to plotery produkcyjne zaprojektowane do pracy 24/7. Parametrem bywa tu zalecany miesięczny wolumen wydruków (np. 100 A0 na miesiąc vs 1000 A0). Ważna jest też trwałość podzespołów – np. żywotność głowic drukujących (w ploterach HP DesignJet wiele modeli ma wymienne tanie głowice co określoną liczbę ml atramentu). Do cięższej pracy potrzebny jest ploter z segmentu przemysłowego, o solidnej konstrukcji i z dobrym serwisem.
4. Prędkość pracy: W środowisku produkcyjnym czas to pieniądz. Porównaj, jak szybko ploter potrafi wykonać zadanie. Dla ploterów drukujących podaje się zazwyczaj prędkość druku w m²/h lub liczbę stron A1 na godzinę w określonym trybie (np. draft vs jakość). Uwaga: deklarowane prędkości maksymalne często dotyczą trybu roboczego niskiej jakości. Zwróć uwagę na prędkość w trybie, który naprawdę Cię interesuje. Dla ploterów tnących prędkość wyraża się w mm/s lub cm/s ruchu głowicy. Pamiętaj jednak, że przy bardzo skomplikowanych kształtach maszynie i tak sporo czasu zajmie akceleracja, zwalnianie, obrót noża – sama prędkość liniowa to nie wszystko. Niemniej, różnice między modelami są istotne – niektóre potną grafikę w 5 minut, inne w 15. Oceń swoje potrzeby produkcyjne i dobierz ploter o wydajności odpowiadającej oczekiwaniom (np. czy jesteś w stanie zaakceptować, że wydruk 10 plakatów potrwa godzinę czy potrzebujesz by było to 15 minut).
5. Rozdzielczość i jakość outputu: W przypadku ploterów drukujących zwróć uwagę na rozdzielczość druku (dpi) oraz technologie poprawy jakości. Wysoka rozdzielczość (np. 2400×1200 dpi) przekłada się na ostrzejszy tekst i płynniejsze przejścia tonalne, co istotne przy fotografii i precyzyjnych rysunkach. Niektóre plotery mają dodatkowe tryby dopieszczania jakości – np. tryb szarej skali bez użycia kolorów (dla idealnie czarnych linii), tryby ekonomiczne (mniej atramentu). W ploterach tnących istotna jest dokładność pozycjonowania i minimalna wielkość wycinanego detalu. Dobre plotery tnące potrafią wyciąć nawet 3-milimetrowe literki z folii bez deformacji. Sprawdź też, czy ploter utrzymuje wysoką dokładność przy dłuższych cięciach (niektóre tanie modele mogą „znosić” na długich dystansach). Jeśli planujesz cięcie po wydruku, upewnij się, że ploter ma system OPOS/czytnik znaczników – to standard w lepszych ploterach rolowych. Przy ploterach laserowych i frezujących – ważna jest precyzja (np. minimalna grubość linii grawerowania, tolerancja wymiarowa cięcia) oraz jakość krawędzi (czy wymagają dodatkowej obróbki, czy są gładkie).
6. Liczba i rodzaj obsługiwanych kolorów (dla ploterów drukujących): Jak wspomniano, plotery graficzne mogą mieć więcej kolorów atramentu. Jeśli zależy Ci na najwyższej jakości foto, rozważ ploter 8- lub 12-kolorowy. Z kolei do dokumentów technicznych wystarczy 4 kolory. Zwróć uwagę, czy atramenty są barwnikowe czy pigmentowe, czy są specjalne kolory (np. pomarańcz, fiolet dla szerszego gamutu, kolor czerwony żywy do plakatów – niektóre modele mają dedykowany np. chromatic red). Ważne jest też, czy ploter drukuje w trybie postscript/PDF (to dotyczy bardziej kompatybilności, ale np. ploter graficzny z RIP-em pozwoli wierniej odwzorować kolory, symulować Pantone itd.). W ploterach eko-solwentowych/lateksowych znaczenie ma również pojemność atramentów (im większe kartridże, tym tańszy koszt druku na ml – do produkcji wybierz ploter z dużymi atramentami np. 700 ml lub nawet workami po 2 litry, jeśli dostępne).
7. Obsługiwane materiały i sposób podawania: Zorientuj się, jakie media można używać w ploterze. Czy obsługuje tylko papier w rolce, czy także arkusze? Jaka jest maksymalna grubość nośnika? (Niekiedy ograniczeniem jest np. 0,5 mm grubości dla drukujących, dla tnących – maksymalna grubość cięcia zależy od nacisku noża). Dla ploterów tnących istotny jest nacisk (siła) ostrza wyrażona w gramach – decyduje jak gruby/mocny materiał przetnie. Zwróć uwagę, czy ploter ma opcję automatycznego podajnika lub nawijarki (przy długich wydrukach rola z wydrukiem może być automatycznie zwijana). Jeśli planujesz zadruk mediów ciężkich (np. baner, płótno), sprawdź jak ploter radzi sobie z ich prowadzeniem – niektóre modele mają wbudowane urządzenia odwijające z hamulcem, czujniki skrajnych naprężeń itp. Przy ploterach UV zobacz czy stół pomieści Twój docelowy format i czy ma wystarczająco mocny vacuum do przytrzymania ciężkich płyt. W ploterach laserowych – jakie są maksymalne wymiary obrabianego przedmiotu i czy istnieje możliwość tzw. przelotu (otwarcia ścianek, by ciąć materiał większy niż obszar roboczy, przesuwając go). Innymi słowy, dopasuj możliwości fizyczne urządzenia do rodzaju i wymiarów materiałów, na jakich będziesz pracować.
8. Języki sterowania i kompatybilność oprogramowania: Ważny (choć często pomijany) aspekt to zgodność plotera z oprogramowaniem, którego używasz. W ploterach drukujących technicznych zwróć uwagę, czy urządzenie obsługuje język HP-GL/2, HP-GL/3, PDF, PostScript – to istotne jeśli drukujesz np. bezpośrednio z AutoCADa czy MicroStation, albo jeśli musisz drukować skomplikowane mapy PDF (wtedy przyda się natywna obsługa PDF/PS w ploterze). Sprawdź, czy producent oferuje sterowniki dla Twojego systemu operacyjnego i pluginy do aplikacji. Dla ploterów tnących ważne jest, czy współpracują z popularnymi programami do grafiki wektorowej (CorelDRAW, Adobe Illustrator) – wielu producentów dostarcza wtyczki, które umożliwiają wysyłanie ścieżek bezpośrednio z tych programów. Dobry ploter tnący ma też własne oprogramowanie do nestingu i ustawiania cięcia. Przy laserach CNC – upewnij się, że oprogramowanie pozwala importować formaty wektorowe (DXF, SVG) i zarządzać mocą/cięciem wieloprzebiegowym. Ogólnie, im bardziej otwarty i standardowy język/format, tym mniej problemów w integracji urządzenia z Twoim workflow. W profesjonalnym środowisku warto też zwrócić uwagę na możliwość podłączenia do sieci (LAN/WiFi) i funkcje zarządzania kolejkami wydruków czy zdalnej diagnostyki.
9. Możliwość rozbudowy i opcje dodatkowe: Niektóre plotery oferują modułową rozbudowę. Przykładowo, ploter drukujący może mieć opcjonalny moduł tnący, zmieniając go w ploter drukująco-tnący (tzw. print & cut). Plotery tnące mogą być rozbudowane o dodatkowe narzędzia – np. drugi nóż do odcinania materiału z rolki, pisak do rysowania (do robiienia szablonów rysowanych), moduł bigujący do tektury. W przypadku ploterów frezujących warto sprawdzić, czy można dodać kolejne głowice (np. wymiana frezu na nóż oscylacyjny). Niektóre plotery wielkoformatowe CAD dają się wyposażyć w dodatkową rolkę podającą/podajnik wielu rolek czy stacker (układarkę) na wydruki. Zastanów się, czy takie opcje będą Ci potrzebne – czasem lepiej zainwestować od razu w model z daną funkcją, niż później żałować braku możliwości dołożenia jej. Przykład: kupując ploter drukujący do naklejek, może opłacić się wybrać od razu model print&cut albo dokupić kompatybilny ploter tnący i moduł synchronizacji cięcia po znacznikach – by mieć kompletny system produkcji naklejek bez ręcznej pracy nożyczkami.
10. Koszty eksploatacji: Cena zakupu plotera to jedno, ale TCO (Total Cost of Ownership) jest równie ważne. Zbadaj koszty materiałów eksploatacyjnych: atramenty (ich wydajność i cenę za ml), tonery, noże tnące (i ich żywotność), soczewki laserowe, stoły samogojące do cutterów itd. Często producent podaje koszt druku atramentowego na stronę A0 w trybie ekonomicznym – warto to uwzględnić. Dowiedz się, ile kosztują części zamienne i elementy podlegające zużyciu (np. głowice drukujące, stacja serwisowa, pas transferowy w ploterach LED, ostrza i maty w ploterach tnących). Porównaj, czy są dostępne tańsze zamienniki atramentów lub czy jest możliwość stosowania dużych pojemników (bulk ink). Również zużycie prądu może mieć znaczenie – np. plotery UV LED pobierają mniej energii niż stare solwentowe z grzałkami. Jeśli ploter ma działać intensywnie, różnice w kosztach eksploatacji mogą w perspektywie roku przewyższyć różnicę w cenie zakupu urządzenia. Czasem lepiej kupić droższy ploter, ale z tanimi materiałami eksploatacyjnymi, niż odwrotnie.
11. Gwarancja i serwis: Na koniec, ale nie mniej ważne – upewnij się, że zapewnione jest wsparcie techniczne, gwarancja i serwis na akceptowalnym poziomie. Plotery to urządzenia złożone i czasem wymagają kalibracji czy napraw. Sprawdź długość gwarancji (standard to rok, ale niektórzy oferują 2 lata lub opcje przedłużenia gwarancji). Zorientuj się, czy w razie awarii serwis jest na miejscu (on-site) czy musisz wysyłać sprzęt – w wypadku dużych ploterów kluczowe jest wsparcie na miejscu. Zapytaj o dostępność części zamiennych i czas reakcji serwisu. Firmy takie jak HP, Canon, Epson mają zazwyczaj rozbudowaną sieć serwisową – lokalny dostawca (np. autoryzowany partner) może oferować umowę serwisową SLA. To istotne, by Twój ploter nie stał unieruchomiony przez tygodnie w razie usterki. Dowiedz się też, czy producent oferuje szkolenia z obsługi – dobry start potrafi oszczędzić wielu frustracji.

Podsumowując: wybór plotera powinien być podyktowany konkretnymi potrzebami i przewidywanym zastosowaniem. Określ kluczowe dla siebie kryteria – czy ważniejsza jest szybkość czy jakość, czy będziesz drukować setki metrów miesięcznie czy okazjonalnie, jak duże formaty obsłużysz – a następnie porównaj specyfikacje modeli dostępnych na rynku. Zawsze warto też zasięgnąć opinii praktyków lub zobaczyć ploter w akcji (testowy wydruk/cięcie) przed zakupem. Inwestycja w odpowiedni ploter zaprocentuje usprawnieniem pracy i profesjonalnym rezultatem, podczas gdy nietrafiony wybór może ograniczać rozwój firmy lub generować niepotrzebne koszty. Dlatego poświęć czas na analizę parametrów, by wybrać maszynę skrojoną na miarę Twoich wymagań.

Przyszłość i innowacje w technologii ploterów

Technologia ploterów – mimo dojrzałości w wielu obszarach – wciąż się rozwija. Producenci co roku wprowadzają ulepszenia i nowe modele, odpowiadając na rosnące wymagania użytkowników oraz wykorzystując postęp technologiczny. Przyszłość ploterów rysuje się więc bardzo ciekawie, pełna innowacji zarówno w sprzęcie, jak i oprogramowaniu wspierającym te urządzenia. Oto najważniejsze kierunki rozwoju:

• Jeszcze wyższa szybkość i wydajność: Plotery przyszłości będą drukować i ciąć coraz szybciej. Już teraz pojawiły się np. plotery atramentowe z technologią stałej głowicy (PageWide) – gdzie głowica obejmuje całą szerokość materiału i pozostaje nieruchoma, a papier przelatuje pod nią z dużą prędkością. Przykładem są urządzenia HP PageWide XL, drukujące rzędu 20 A1 na minutę – to tempo nieosiągalne dla konwencjonalnych ploterów z ruchomą głowicą. W przyszłości ta technologia może trafić także do ploterów graficznych i CAD, dramatycznie skracając czas oczekiwania na wydruki. Podobnie w ploterach tnących – ulepszone serwonapędy i algorytmy optymalizacji ruchu pozwolą jeszcze szybciej wycinać skomplikowane kształty.
• Wyższa jakość i nowe możliwości druku: W ploterach drukujących można spodziewać się dalszego zwiększania rozdzielczości efektywnej oraz kontroli nad kształtem i rozmiarem kropli atramentu. Już teraz stosuje się zmienną wielkość kropli (technologie VSDT – Variable Dot Size), co poprawia płynność przejść tonalnych. Nowe głowice piezoelektryczne mogą tworzyć mikroskopijne kropelki, dając fotorealistyczną jakość. Możliwe, że pojawią się plotery łączące kilka technik – np. atrament + suchy toner dla specyficznych efektów. Również paleta kolorów może się poszerzać: niektóre firmy eksperymentują z atramentami fluorescencyjnymi do ploterów (np. jaskrawe neonowe kolory dla grafik reklamowych). Druk 3D na płasko – czyli warstwowe nakładanie atramentu UV – pozwala już teraz tworzyć efekt wypukłego druku (tzw. efekt lakieru wybiórczego 3D). Możliwe, że plotery UV będą coraz częściej oferować takie efekty specjalne.
• Integracja z cyfrowym obiegiem pracy (workflow): Plotery stają się elementem większych ekosystemów. Przykładem jest rozwój usług drukowania w chmurze – nowoczesny ploter potrafi otrzymywać zadania przez internet (np. architekt w terenie wysyła z tabletu rysunek do biurowego plotera, by sekretariat go odebrał). Producent HP rozwija np. platformy HP Smart / HP Click, które integrują zarządzanie wydrukami wielkoformatowymi z chmury. W przyszłości zobaczymy zapewne jeszcze głębszą integrację – plotery komunikujące się z oprogramowaniem do zarządzania projektami, automatycznie pobierające najnowsze wersje rysunków do druku, powiadamiające o skończonej pracy poprzez aplikację mobilną itd. Także zdalny monitoring stanu plotera i predykcyjne utrzymanie ruchu (analiza, kiedy skończy się atrament lub nastąpi zużycie części, i zautomatyzowane zamawianie materiałów) stają się standardem.
• Zwiększone bezpieczeństwo i kontrola dostępu: Ponieważ plotery coraz częściej są częścią firmowych sieci IT, rośnie nacisk na bezpieczeństwo danych. W odpowiedzi pojawiają się funkcje Secure Print – drukowanie po uwierzytelnieniu użytkownika (np. kartą RFID) – oraz zabezpieczenia przed atakami (szyfrowanie transmisji, własne firewalle w urządzeniach). Przykładowo HP wyposaża swoje najnowsze plotery w pakiet HP Wolf Security, który chroni urządzenie przed włamaniem i dba o bezpieczeństwo projektów drukowanych przez sieć. W przyszłości standardem mogą się stać wbudowane moduły TPM i szyfrowanie dysków twardych w ploterach, co już teraz jest dostępne w wyższych modelach.
• Ekologia i zrównoważony rozwój: Trend eko nie omija również technologii ploterów. Producenci starają się czynić swoje urządzenia bardziej przyjaznymi środowisku. Przykładem są atramenty lateksowe – wodne, bezpieczne dla operatora i środowiska, jako alternatywa dla rozpuszczalnikowych. Plotery UV LED zużywają mniej energii i emitują mniej ozonu niż stare lampy rtęciowe. Coraz więcej części ploterów nadaje się do recyklingu, a programy zbiórki zużytych kartridży są powszechne. W przyszłości możemy spodziewać się jeszcze bardziej ekologicznych atramentów, np. atramenty na bazie barwników roślinnych czy z niższą temperaturą utrwalania (mniej energii). Również same urządzenia będą projektowane pod kątem długowieczności i modularnej naprawy, wpisując się w ideę gospodarki cyrkularnej. Firmy jak Canon czy HP już raportują zmniejszenie śladu węglowego swoich ploterów i stosowanie materiałów z recyklingu w obudowach. Ten kierunek na pewno będzie kontynuowany, bo coraz więcej klientów (zwłaszcza instytucjonalnych) pyta o aspekt zrównoważonego rozwoju przy zakupie sprzętu.
• Automatyzacja i robotyzacja procesu po ploterze: Dużym polem innowacji jest to, co dzieje się po wydruku/cięciu. Już teraz istnieją rozwiązania typu online finishing, gdzie wydruk z plotera jest automatycznie przejmowany przez kolejny moduł (np. ploter tnący dokonujący obróbki konturowej wydruku – tak działają systemy Zünd, Esko i in.). W przyszłości linie produkcyjne mogą być jeszcze bardziej zautomatyzowane: robot pobierający wydruki i sortujący je, ramię odkładające wycięte elementy, systemy wizyjne kontrolujące jakość wydruku i odrzucające wadliwe egzemplarze. To już dzieje się w dużych drukarniach: nowoczesne stoły tnące integrują kamerę rozpoznającą nie tylko markery, ale też ułożenie i ewentualne odkształcenie wydruku, by skorygować ścieżkę cięcia. Przyszłe innowacje mogą obejmować sztuczną inteligencję wspomagającą cały proces – np. oprogramowanie automatycznie rozpoznające najbardziej efektywny układ użytków do wycięcia (nesting) lub proponujące rozmieszczenie wielu projektów na jednej rolce by zminimalizować odpad (już teraz istnieją zaawansowane algorytmy do nestingu, a AI może je jeszcze udoskonalić).
• Nowe obszary zastosowań – konwergencja technologii: Plotery mogą też przenikać się z innymi technologiami. Przykładem jest łączenie druku 2D z elementami druku 3D – np. nadruk farbą przewodzącą obwodów elektronicznych na płytkach (drukowane elektroniką), co już jest testowane. Albo hybrydy ploterów UV i metod addytywnych do tworzenia wypukłych struktur (np. brajlowskie napisy drukowane w UV). Kolejny potencjalny obszar to cięcie laserowe + druk: urządzenia, które jednocześnie drukują obraz i wycinają go z dowolnego kształtu (obecnie robi się to dwuetapowo). Możliwe, że pojawią się systemy „wszystko w jednym”, gdzie w jednym ciągu maszyna zadrukuje materiał, zalaminuje go i wytnie końcowy kształt. Tego typu integracja skraca czas produkcji i jest szczególnie atrakcyjna dla branży reklamowej (już teraz są drukarki eko-solwentowe z wbudowanym modułem tnącym – trend może pójść dalej).
• Hobby i edukacja: Na koniec warto wspomnieć, że przyszłość ploterów to nie tylko wielkie przemysłowe maszyny, ale też upowszechnianie się małych ploterów dla hobbystów. Urządzenia takie jak Cricut, Silhouette, xTool itp. stają się coraz bardziej przystępne cenowo i łatwiejsze w użyciu, umożliwiając domowym użytkownikom cięcie winylu, papieru, a nawet grawerowanie laserem we własnym zakresie. To oznacza, że technologia ploterów trafia pod strzechy, budząc kreatywność ludzi spoza przemysłu. Można przypuszczać, że trend DIY (Do It Yourself) spowoduje dalszy rozwój tego segmentu – plotery będą mniejsze, cichsze, bezpieczniejsze i bardziej przyjazne użytkownikowi domowemu. Być może w przyszłości prawie każda szkoła będzie wyposażona w prosty ploter laserowy czy tnący do zajęć technicznych, a wiele gospodarstw domowych – w „drukarko-plotery” do personalizowania przedmiotów.

Podsumowując, innowacje w świecie ploterów zmierzają ku urządzeniom szybszym, bardziej inteligentnym, zintegrowanym i ekologicznym. Choć idea rysowania linii czy cięcia kształtów przez maszynę pozostaje ta sama, sposób realizacji stale się doskonali. Plotery jutra będą coraz mniej ograniczać kreatywność użytkowników – bariera techniczna (np. długość oczekiwania, format, kolory, trudność obsługi) będzie się zacierać, pozwalając skupić się na projekcie, podczas gdy wyspecjalizowana maszyna szybko i niezawodnie go wykona. Możemy śmiało stwierdzić, że plotery – te poczciwe urządzenia z wieloletnią historią – mają przed sobą wspaniałą przyszłość i jeszcze niejednym nas zaskoczą.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ) o ploterach

Co to jest ploter i do czego służy?

Ploter to urządzenie cyfrowe służące do przenoszenia projektów z komputera na różne materiały w dużym formacie. W odróżnieniu od zwykłej drukarki, ploter może nie tylko drukować (atramentem lub tonerem) na papierze, ale także rysować, wycinać lub grawerować wzory na rozmaitych podłożach – papierze, folii, tkaninie, drewnie, metalu itp. Mówiąc najprościej, ploter „rysuje” zaprojektowany obraz poprzez sterowanie narzędziem (np. piórem, nożem, laserem) poruszającym się po płaszczyźnie materiału. Plotery służą do tworzenia wielkoformatowych wydruków i wyciętych kształtów tam, gdzie standardowe drukarki czy ręczna praca nie wystarczają. Przykładowo architekt wydrukuje plan budynku na ploterze A0, firma reklamowa wytnie logo z folii na ploterze tnącym, a rzemieślnik wygraweruje wzór laserem na skórze – we wszystkich tych zadaniach ploter jest kluczowym narzędziem.

Czym ploter różni się od drukarki?

Ploter różni się od tradycyjnej drukarki pod kilkoma względami. Po pierwsze, potrafi obsługiwać znacznie większe formaty i różne materiały – podczas gdy typowa drukarka biurowa drukuje na papierze A4/A3, ploter może pracować z arkuszami A0 i większymi, a także z takimi mediami jak folie, płótna, tektury czy materiały tekstylne. Po drugie, klasyczna drukarka nanosi obraz punktowo (w postaci siatki pikseli), natomiast tradycyjny ploter kreślący rysuje linie ciągłe wektorowo – to daje większą precyzję przy rysunkach technicznych. Po trzecie, wiele ploterów jest urządzeniami wielofunkcyjnymi: poza drukowaniem mogą także wycinać kształty (za pomocą noża) lub grawerować (np. laserowo czy frezem), podczas gdy drukarka służy wyłącznie do druku. W skrócie, ploter jest bardziej wszechstronny – to narzędzie do zadań specjalnych w dużym formacie, a drukarka to urządzenie wyspecjalizowane w szybkim zadruku małych kartek. W praktyce termin „ploter” używa się najczęściej w kontekście drukarek wielkoformatowych i urządzeń tnących – gdy mówimy „ploter”, zaznaczamy, że chodzi o sprzęt pracujący na większej przestrzeni i/lub różnymi technikami niż zwykła drukarka.

Jakie są rodzaje ploterów?

Istnieje wiele rodzajów ploterów, które można podzielić ze względu na ich funkcje i zastosowania. Najważniejsze kategorie to:

• Plotery drukujące (atramentowe, laserowe, tonerowe): urządzenia nanoszące obrazy na duże powierzchnie – np. plotery atramentowe CAD do rysunków technicznych i grafiki, plotery solwentowe/lateksowe do banerów i billboardów, czy wielkoformatowe plotery LED (tonerowe) do szybkiego druku dokumentacji. Ich zadaniem jest wydruk, często w pełnym kolorze i wysokiej rozdzielczości, na materiałach takich jak papier, folia czy płótno.
• Plotery tnące: maszyny wycinające kształty za pomocą noża lub ostrza. Mogą być rolowe (tną z roli folii/papieru) lub stołowe (tną arkusze, tkaniny na płasko). Służą do wycinania m.in. naklejek z folii samoprzylepnej, liter, szablonów, wykrojów odzieżowych. Do tej kategorii można zaliczyć też plotery termiczne tnące gorącym drutem styropian oraz plotery plazmowe/wodne tnące metal i inne materiały – technika cięcia jest inna, ale idea sterowania po wektorze ta sama.
• Plotery grawerujące/tnące laserowe: wykorzystujące wiązkę lasera do bezkontaktowego cięcia i grawerowania materiałów. Często nazywane ploterami laserowymi. Umożliwiają wycinanie bardzo skomplikowanych wzorów w drewnie, akrylu, tkaninie itp. oraz grawerowanie napisów i grafik na powierzchniach (np. szkło, skóra, laminaty). Są to urządzenia stołowe z przesuwającą się głowicą laserową.
• Plotery frezujące (CNC): zwane też routerami CNC – to plotery wyposażone we frez (obrotowe narzędzie), które skrawa materiał (drewno, tworzywo, metal miękki) wycinając kształty lub żłobiąc wzory. Działają w trzech osiach i pozwalają tworzyć zarówno wycinane elementy, jak i grawerunki 3D. Wykorzystywane w reklamie (litery 3D, szyldy), stolarstwie, prototypowaniu.

Wiele nowoczesnych urządzeń ma charakter wielofunkcyjny – np. ploter drukująco-tnący (najpierw drukuje grafikę, potem wycina ją po obrysie), czy ploter frezujący z opcją zamiany frezu na nóż oscylacyjny lub laser. Ogólnie jednak, jeśli słyszymy ploter, najczęściej chodzi o któryś z powyższych typów – drukujący lub tnący (mechanicznie albo laserowo). Każdy z nich działa nieco inaczej i znajduje nieco inne zastosowania, ale łączy je zasada sterowania komputerowego i przeznaczenie do pracy z dużymi formatami.

Na co zwrócić uwagę przy zakupie plotera?

Wybór plotera powinien być podyktowany konkretnymi potrzebami. Oto kilka kluczowych kwestii, na które warto zwrócić uwagę przed zakupem:

• Typ i zastosowanie plotera: Czy potrzebujesz plotera drukującego, tnącego, laserowego czy może frezującego? Określ główne zadania – np. druk map i rysunków technicznych (weź ploter CAD), druk plakatów fotograficznych (ploter graficzny o dużej liczbie kolorów), wycinanie folii (ploter tnący rolowy), grawerowanie i cięcie różnych materiałów (ploter laserowy). Od tego zależy wybór odpowiedniej kategorii urządzenia.
• Format i rozmiar mediów: Sprawdź maksymalną szerokość druku lub cięcia. Upewnij się, że ploter obsłuży formaty, na których Ci zależy (np. A0, rola 36 cali, arkusze 100×70 cm itd.). Warto mieć pewien zapas – jeśli czasem zdarza się potrzeba formatu większego niż standard, rozważ szerszy ploter.
• Wydajność i szybkość: Zwróć uwagę na prędkość druku (metry kw. na godzinę, liczba stron A1 na godzinę) lub prędkość cięcia oraz na przewidywane obciążenie (ile wydruków/cięć miesięcznie). Jeśli ploter ma pracować intensywnie, wybierz model produkcyjny o wysokiej wydajności, żeby nie stał się wąskim gardłem w pracy.
• Jakość i rozdzielczość: Dla ploterów drukujących sprawdź rozdzielczość (dpi) i liczbę kolorów atramentu – do fotografii przyda się 8–12 kolorów i wysoka rozdzielczość, do szkiców technicznych wystarczy CMYK i standard 1200 dpi. Przy ploterach tnących warto zasięgnąć opinii o precyzji cięcia drobnych detali.
• Obsługiwane materiały: Upewnij się, że ploter poradzi sobie z materiałami, z którymi zamierzasz pracować. Np. czy ploter tnący ma odpowiedni nacisk noża, by ciąć grubszą folię odblaskową? Czy ploter laserowy ma dość mocy, by przecinać 5mm sklejkę? Czy ploter drukujący poradzi sobie z kartonem o większej gramaturze, czy tylko z cienkim papierem? Te kwestie mogą zaważyć na późniejszym wykorzystaniu urządzenia.
• Koszty eksploatacji i wsparcie: Porównaj ceny materiałów eksploatacyjnych – atramentów, głowic, noży, części zamiennych. Zapytaj o dostępność serwisu i gwarancji (czy jest lokalny serwis, czas reakcji). Czasem lepiej dopłacić do urządzenia, które ma tańsze materiały (np. większe pojemniki z atramentem) lub lepszą opiekę serwisową na miejscu. Zwróć też uwagę na oprogramowanie dostarczane z ploterem – czy jest intuicyjne, czy będzie wymagało dodatkowych inwestycji (np. RIP do ploterów graficznych).

Podsumowując: wybierając ploter, dopasuj jego specyfikację do swoich potrzeb zarówno pod względem technicznym, jak i ekonomicznym. Przed zakupem warto poprosić dostawcę o demonstrację urządzenia, sprawdzić próbne wydruki/cięcia, a także skalkulować koszty eksploatacji w dłuższej perspektywie. Dobry wybór sprawi, że ploter stanie się dla Ciebie niezawodnym narzędziem pracy na lata, ułatwiającym realizację projektów.